Jacek Witkos Program Minimalistyczny: podstawowe zalozenia i przyklady derywacji zdan w jezyku polskim. 0.1. Podstawowe zalozenia Programu. Poprawne zdania wygenerowane przez mechanizm skladniowy powinne byc interpretowalne w obu warstwach interpretacji noszacych nazwy Formy Logicznej (Logical Form, LF) i Formy Fonologicznej (Phonological Form, PF). Wedlug Chomsky'ego (1995:ss): "Kazde wyrazenie jezykowe stanowi minimalnie zestaw dwóch powiazanych reprezentacji, fonologicznej i semantycznej, spelniajacych Warunek Pelnej Interpretacji (Full Interpretation, tj zawierajacych jednynie elementy w pelni interpretowalne, J.W.)" Powyzsza dychotomia interpretacyjna stawia okreslone wymagania przed elementami leksykalnymi bioracymi udzial w derywacji; musza one byc interpretowalne semantycznie jak i fonologicznie. Nieodzowne sa im równiez wlasciwosci skladniowe. Program Minimalistyczny ujmuje te wlasciwosci w formie cech (na wzór cech fonologicznych Szkoly Praskiej); 0.2. Modelowa derywacja. Przesledzimy teraz derywacje nastepujacego zdania wedlug zalozen Programu Minimalistycznego: 1) Ten list zostal wyslany. Derywacja powyzszego zdania zaczyna sie od momentu stworzenia Nieuporzadkowanego Zbioru (Array) elementów leksykalnych (Lexical Items) niezbednych do zbudowania zdania (1). Zbiór ten okreslony jest mianem Numeracji Poczatkowej (Initial Numeration) i wyodrebniony sposród zasobów leksykalnych (Lexicon) kompetencji jezykowej uzytkownika jezyka. Warto nadmienic, ze podobnie jak wczesniejsze teorie jezykoznawcze Chomsky'ego, Program jest opisem kompetencji jezykowej, Jezyka Zinternalizowanego (I- language), nie zas procesu performancji. Wyodrebnienie Numeracji Poczatkowej jest wypadkowa intencji mówcy wyrazonej w doborze elementów lesksykalnych, ich wlasciwosci semantycznych, fonologicznych i syntaktycznych oraz powszechnego i wrodzonego systemu Gramatyki Uniwersalnej (Universal Grammar). W konkretnym przypadku derywacji zdania (1), w obrebie Numeracji Poczatkowej znajda sie wszystkie wymienione powyzej elementy leksykalne (tj. [ten], [wyslany], [list], itp.) oraz elementy skladniowe niezbedne do generacji zdan w jakimkolwiek jezyku (tj. fraza czasu gramatycznego (Tense, T) czy fraza zwiazku zgody (Agreement, Agr) przedstawione w naszym przykladzie lacznie jako Fraza Fleksji (Inflection, I)). Wedlug jednego z podstawowych wymogów Gramatyki Uniwersalnej architektura poszczególnych skladników jak i budowa znacznika frazowego musza byc zgodne z powszechnymi regulami skladni kreskowej (X-bar syntax); kazda fraza jest endocentryczna, sklada sie z rdzenia (Head), który dokonuje projekcji calej frazy (XP), dopelnienia (tutaj YP), projekcji posredniej (X') oraz specyfikatora (Specifier). Powracajac do zdania (1), Numeracja Poczatkowa moze byc okreslona w nastepujacy sposób: 2) a. [ten],... [list],... [wyslany]... b. I (T + Agr) [zostal] W praktyce, Numeracja Poczatkowa moze byc wzbogacana o nowe elementy juz podczas trwania derywacji, poniewaz proces derywacji ma staly dostep do zasobów leksykalnych i moze z nich korzystac az do chwili, kiedy dane wyrazenie zostanie poddane Operacji Wydruk. Numeracja Poczatkowa jest kompilowana dla kazdego zdania niezaleznie, a jego generacja konczy sie z chwila wyczerpania zasobów Numeracji Poczatkowej i sprawdzenia wszystkich rodzajów cech. 0.3. Formowanie fraz: operacja Scalanie. Za formowanie struktury fraz i zdan sposród elementów Numeracji Poczatkowej odpowiedzialne sa dwie operacje: Scalanie (Merge) i Przesuniecie (Move). Scalanie dotyczy zawsze jedynie dwóch niezaleznych elementów leksykalnych, dwóch niezaleznych (oddzielnie sformowanych) fraz lub jednego elementu leksykalnego i jednego elementu frazowego; jest to wiec operacja binarna. Scalanie fraz i budowa znacznika frazowego odbywa sie w scisle okreslonym porzadku: od dolu znacznika frazowego ku górze (in a bottom to top manner), od najmniejszych skladników ku najwiekszym. W naszym zdaniu przykladowym z Numercji Poczatkowej zostana wyodrebnione elementy, które poddane zostana Scalaniu: 1) Ten list zostal wyslany. Scalanie w obrebie poszczególnych fraz moze odbywac sie równolegle i niezaleznie, jednak laczenie ich w duzy znacznik frazowy jest znacznie ograniczone: Scalanie musi kazdorazowo prowadzic do budowy coraz wiekszych skladników. Dla uproszczenia, zalózmy, ze obejmie ono najpierw zaimek wskazujacy [ten] oraz rzeczownik [list]. Przyjmijmy, ze zaimek wskazujacy nalezy do odrebnej kategorii (Determiner, D): 3) [Dten] + [Nlist] = [DP ten [NP list]] Dwa niezalezne elementy Numeracji Poczatkowej polaczyly sie tworzac jeden skladnik, jako calosc w Numeracji nieobecny, którego rdzeniem jest [ten], a dopelnieniem [list]. Zgodnie z zasadami skladni kreskowej, rdzen decyduje o kategorii scalonego skladnika. Powtórne zastosowanie operacji Scalanie dolaczy do powstalej struktury czasownik w formie imieslowu biernego [wyslany]. Stworzy on wspólnie z dopelnieniem [ten list] fraze czasownikowa. W Numeracji Poczatkowej pozostal juz tylko jeden element: czasownik posilkowy konstrukcji w stronie biernej [zostal], nalezacy do kategorii I (Inflection). Do sledzenia kolejnych kroków derywacyjnych, niezbedne jest zaznajomienie sie z zasadami zastosowania operacji Przesuniecie oraz blizsza analiza roli cech formalnych. 0.4. Formowanie fraz: operacja Przesuniecie i sila cech. Chociaz podobnie jak Scalanie, jest to operacja binarna, tj. dotyczy ona jedynie dwóch elementów, Przesuniecie (Move) rózni sie od Scalania (Merge) w nastepujacy sposób: nie polega ono na laczeniu ze soba dwóch niezaleznych elementów ale na przemieszczaniu skladników wbudowanych juz w znacznik frazowy przez operacje Scalanie, w nowe miejsca w strukturze zdania. Wydaje sie tez, ze z optymalnego, minimalistycznego punktu widzenia, Scalanie jest operacja bezwarunkowo nieodzowna dla derywacji zdania i gramatyki; bez Scalania nie doszloby w ogóle do utworzenia fraz i zdan interpretowalnych semantycznie i fonologicznie. Natomiast kazdorazowe zastosowanie operacji Przesuniecie musi byc w pewien sposób umotywowane, bowiem przesuwane skladniki sa juz wkomponowane w znacznik frazowy. W ramach Programu, Przesuniecie jest bardziej "kosztowne" niz Scalanie, wymaga niezaleznej motywacji.